किरात राई समुदायका पहिलो मन्त्री नारदमनि थुलुङ

 सम्बत् २००७ को राणा शासनविरोधी सशस्त्र संघर्ष पूर्वाञ्चल माझकिरातबाट सुरु भएर बृहत रुपमा जसरी सफल रह्यो, त्यो सफलताको पछाडि भूतपूर्व सैनिकहरुको नेतृत्व र उपस्थिति नै प्रमुख कारक थियो भन्ने कुरामा कुनै सन्देह छैन । वास्तवमा यो समीक्षा नै राजनैतिक तथा सामरिक हिसाबको सार्थक समीक्षा पनि हो । हुन पनि भूतपूर्व सैनिकहरुको नेतृत्वमा आरम्भ गरिएको तत्कालीन संघर्षको पहिलो फड्को नै भोजपुर मालअड्डाको कब्जा थियो ।

भनिन्छ, सम्बत् २००७ मंसिर २४ गते त्यो सशस्त्र कार्वाही भूतपूर्व सैनिकहरुको साहसको उच्चअभिव्यक्ति थियो । पूर्वाञ्चल लिम्बुवानदेखि धुलिखेलसम्म एकछत्र फैलिएको उतिखेरको सशस्त्र अभियानको बृहत्तर स्वरुप पछाडि त्यतिखेरका भूतपूर्व सैनिकहरुको दृष्टिकोण र आधुनिक शिक्षाको ठूलो हात थियो । त्यहीँ बृहत्तर अभियानका एक सशक्त नेतृत्वदायी नायक हुनुहुन्थ्यो, स्व. नारदमनि थुलुङ ।

उतिखेरका अधिकांश क्रान्तिकारी नेता तथा क्रान्तिकारी दस्ताका सदस्यहरुझैं उहाँ पनि एक भूतपूर्व सैनिक हुनुहुन्थ्यो । उहाँ तत्कालीन इष्टइन्डिया कम्पनीको सैनिक सेवा छाडेर मुलुकको गुज्रँदो अवस्थासँग जुध्नमा उहाँले सैनिक जीवनमा सिकेका शिक्षा र कलालाई देशभित्र बिजाङ्कुरित गर्ने अठोट गर्नुभयो । उहाँको तत्कालीन माझकिरातमा शिक्षाको ज्योति फैलाउने र क्रान्तिको बिगुल फुक्ने काम एकैचोटी गर्नुभएको थियो ।

स्व. नारदमनि थुलुङको जन्म सम्बत् १९६५ चैत २७ गते भोजपुर जिल्ला छिनामखु गाविसमा भएको थियो । उहाँको प्रसिद्धी केवल पूर्वाञ्चलका खम्बु जातिमा मात्र सीमित नरही नेपालभरि नै फैलिएको छ । उक्त प्रसिद्धीको सिलसिला मुख्यतयाः सम्बत् २००७ को राणा शासनविरोधी सशस्त्र आन्दोलनबाट मुक्तिसेनाले कब्जा गर्दा उहाँ पनि मुक्तिसेनाको नेतृत्वकारी व्यक्तिमध्ये एक हुनुहुन्थ्यो ।

सम्बत् २००७ को सशस्त्र आन्दोलनपछि मातृकाप्रसाद कोइरालाको प्रधानमन्त्रीत्वमा बनेको मन्त्रिमण्डलमा उहाँ पहिलोपटक स्वायत्त शासनमन्त्री हुनुभयो । र, दोस्रोपटक मालपोत, वन र रक्षामन्त्री हुनुभयो । उहाँ नै नेपालको इतिहासमा राई जातिमा पहिलोमन्त्री हुनुहुन्छ । उहाँको व्यक्तित्व राजनैतिकबाहेक शिक्षाप्रेमी, समाजसेवीको रुपमा पनि रहेको पाइन्छ । सम्बत् २०५७ माघ २२ गते ८२ वर्षको उमेरमा उहाँको दुःखद् निधन भएको थियो ।
(साभार/आभार : ब्रिटिस–गोर्खा सन्धीदेखि सर्वोच्चसम्म पुस्तक)